نوزدهمین جشنواره بینالمللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» برای نخسینبار میزبان بخش عکس با عنوان «از قاب تا روایت» بود؛ بخشی که در بیستمین دوره این جشنواره، دومین سال برگزاری خود را تجربه میکند. به همین مناسبت، با سیدحسین صافی، فیلمساز و عکاس، درباره اهمیت عکاسی مستند، نسبت عکس با واقعیت، مرزهای مداخله عکاس در ثبت سوژه و تفاوت شیوه روایت در عکس و فیلم مستند گفتوگو کردیم.
حسین صافی عکاس، مستندساز و مدرس عکاسی در گفتوگو با خبرنگار میراث آریا درباره اهمیت عکاسی مستند و جایگاه آن در جشنوارههای سینمایی گفت: عکاسی مستند از جنبههای مختلفی قابل بررسی است. یکی از مهمترین موضوعات در این حوزه، نسبتی است که عکاس پیش و حین تولید با واقعیت برقرار میکند. در مباحث نظری عکاسی، همواره این پرسش مطرح بوده است که آیا مداخله عکاس در واقعیت، ویژگی اسنادی عکس را از بین میبرد یا همچنان میتوان چنین تصویری را سندی از واقعیت دانست؟
این عکاس باسابقه ادامه داد: یک دیدگاه معتقد است عکاس باید واقعیت را همانگونه که پیش از حضور او وجود داشته ثبت کند و هرگونه دستکاری یا مداخله در صحنه، عکس را از ویژگی مستند و اسنادی خود دور میکند. در مقابل، دیدگاه دیگری وجود دارد که مداخله عکاس را در صورتی میپذیرد که با منطق واقعیت سازگار باشد. برای مثال، ممکن است عکاس چیزی را به صحنه اضافه یا از آن حذف کند، اما این تغییر در چارچوب اتفاقاتی باشد که بهطور طبیعی هم امکان وقوع دارند.
تدوینگر فیلم«دگردیسی» با اشاره به تفاوت این رویکرد در عکاسی خبری و مستند افزود: در عکاسی خبری، سندیت تصویر باید بهطور کامل با زمان ثبت واقعیت منطبق باشد؛ یعنی موضوعی که در عکس دیده میشود، باید دقیقاً در همان لحظه ثبت وجود داشته باشد. بنابراین، چنین مداخلهای در عکاسی خبری قابل دفاع نیست. اما در برخی شاخههای عکاسی مستند، دیدگاهی وجود دارد که بر اساس آن، اگر تغییرات ایجادشده با منطق واقعیت سازگار باشند، همچنان میتوان عکس را واجد ارزش مستند دانست.
این فیلمساز درباره انگیزه عکاس برای مداخله در واقعیت توضیح داد: این مداخله صرفاً نباید با هدف زیباتر کردن عکس انجام شود، بلکه میتواند برای انتقال رساتر و بلیغتر یک واقعیت باشد. عکاس گاهی تلاش میکند با پیرایش صحنه، تصویری از واقعیت ارائه دهد که برای مخاطب گویاتر باشد. البته این موضوع مرز مشخصی دارد؛ برای مثال، افزودن یک پلنگ به کوچهای در جنوب تهران، حتی اگر با مهارت ویرایشی بالایی انجام شده باشد، با منطق واقعیت سازگار نیست و نمیتوان آن را عکسی مستند دانست. اما حضور یک دوچرخهسوار در صحنه، اگرچه ممکن است در لحظه ثبت حضور نداشته باشد، با منطق طبیعی آن فضا تناقضی ندارد.
این تهیه کننده در ادامه به تفاوت عکس و فیلم مستند در شیوه روایت پرداخت و گفت: عکس در مقایسه با فیلم، هنری بیزمان است. فیلم، موسیقی، ادبیات و نمایش، هنرهایی زمانمند هستند و اثر خود را بهتدریج و در بستر زمان به مخاطب عرضه میکنند؛ اما عکس تمام عناصر خود را بهصورت همزمان پیش روی مخاطب قرار میدهد. از این منظر، عکس واقعیتی را ارائه میکند که زمان از آن انتزاع شده و مکان و فضا در آن حضور دارند.
او افزود: این تفاوت بنیادی میان عکس و واقعیت، به معنای ناتوانی عکاسی در سندیتبخشی نیست؛ بلکه بخشی از ذات این رسانه است. پس از درک این تفاوت، باید میزان انطباق عکس با واقعیت را بررسی کرد و اگر اشکالی در این انطباق وجود داشته باشد، درباره مستند بودن تصویر قضاوت کرد.
صافی با اشاره به تأثیر تجربه عکاسی بر فیلمسازی گفت: کسی که عکاسی را بهصورت جدی و عمیق تجربه کرده و سپس وارد فیلمسازی میشود، معمولاً تا مدتها نگاه عکاسانه خود را در آثارش حفظ میکند. این تأثیر را میتوان در استفاده از نماهای ثابت، توجه ویژه به ترکیببندی و حساسیت زیاد نسبت به قاببندی مشاهده کرد. گاهی این دقت حتی میتواند روند تولید را با اختلال مواجه کند؛ بهویژه زمانی که فیلمساز درگیر جزئیات بصری میشود و برخی ویژگیهای زودگذر واقعیت را از دست میدهد.
تدوینگر فیلم «وحی سبز» ادامه داد: خود من نیز سالها با این ویژگی مواجه بودم و بسیاری از پلانهایم دوربین ثابت داشتند. اطرافیانم بارها به این موضوع اشاره میکردند، اما این شیوه تا حد زیادی از تجربه عکاسی من میآمد. البته این ویژگی همیشه هم محدودکننده نیست و به موضوعی که برای مستندسازی انتخاب شده بستگی دارد. برای مثال، در ثبت یک موضوع ایستا، حساسیت بر قاببندی و ترکیببندی میتواند بسیار مؤثر باشد.
صافی در پایان، یکی از مهمترین دستاوردهای عکاسی مستند برای فیلمسازان را تقویت همزمان دقت و سرعت دانست و گفت: عکاس مستند، بهویژه در حوزه اجتماعی، بهتدریج مهارتی به دست میآورد که کمتر میتوان این دو ویژگی را در یک فرد بهصورت همزمان مشاهده کرد. عکاس باید در عین دقت، سرعت عمل داشته باشد و بتواند لحظههای زودگذر واقعیت را از دست ندهد. این توانایی در فیلمسازی مستند هم بسیار کاربردی است و به فیلمساز کمک میکند در مواجهه با واقعیت پویا، لحظات و اتفاقاتی را که بهسرعت از مقابل دوربین عبور میکنند، ثبت کند.
سیدحسین صافی، عکاس و مستندساز متولد ۱۳۳۷ خرمشهر، او با کسب بیش از ۴۰ جایزه ملی و بینالمللی و سابقه سرپرستی انجمن سینمای جوانان استان بوشهر، از چهرههای شناختهشده سینمای مستند به شمار میرود.
دومین رقابت عکاسی «از قاب تا روایت» بیستمین جشنواره بینالمللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» آذرماه امسال، در پردیس سینمایی ملت برگزار خواهد شد.
انتهای پیام/

نظر شما